POWRÓT

Indywidualizm czy kolektywizm?

Wojciech Prusowski


Andrzej de Lazari, Olieg Riabow
Polacy i Rosjanie
we wzajemnej karykaturze
Wyd. Polski Instytut Spraw Międzynarodowych
Warszawa 2008

 

Polski Instytut Spraw Międzynarodowych to instytucja rządowa, która ma za zadanie zajmować się przygotowywaniem analiz, ekspertyz oraz prognoz dla naczelnych organów władzy państwowej. Z tego powodu zdziwienie moje wzbudził fakt, że tak poważny organ, do spraw najwyższej wagi, przyczynił się do powstania książki dotyczącej twórczości o charakterze rozrywkowym, ponieważ za taką jest uważana karykatura. Książka wydana została solidnie i zapewne niemałym kosztem. Ma twardą okładkę i jest szyta, a nie klejona, jak większość współczesnych książek. Co najważniejsze zawiera 116 pięknych ilustracji na kredowym papierze. Po przerzuceniu zaledwie kilku stron znikają wszelkie wątpliwości związane z sensem wydawania przez ministerstwo takich „rozrywkowych” pozycji. Publikacja porusza sprawy bardzo istotne i nie do śmiechu. Grafika satyryczna jedynie posłużyła do analizy tych relacji pomiędzy dwoma sąsiadującymi narodami, których nie można dostrzec czy wyrazić w innych źródłach. Siłą nośną karykatury jest jej ładunek emocjonalny i odwoływanie się do stereotypów. Analiza rysunków satyrycznych pozwoliła autorom rozpoznać i zdemaskować szablony funkcjonujące w myśleniu oraz przekonania, które od wieków obecne są w stosunkach między Polakami i Rosjanami, i mają istotny wpływ na kontakty bezpośrednie, towarzyskie, handlowe, ale również międzypaństwowe, dyplomatyczne, na decyzje gospodarcze i polityczne.

Książka umożliwia zaznajomienie się z ponad stu karykaturami, obrazującymi charakter obu narodów, wykonywanymi od końca XVII wieku do dziś. Przeglądanie tego zbioru to jakby podróż w przeszłość, albowiem karykatura polityczna zwykle jest ściśle związana z określonymi wydarzeniami historycznymi. Niestety owo uzależnienie sprawia, że dezaktualizuje się ona znacznie szybciej, niż na przykład karykatura obyczajowa. Z tego powodu może się okazać, że z niektórych rysunków nie będziemy się śmiali, albo nawet nie będziemy ich w ogóle rozumieli. To także jest jednak pouczające, ponieważ lektura pokazuje, ile spraw odeszło w ciągu kilkuset lat w niepamięć i jak przez dziesięciolecia zmieniało się poczucie humoru.

Zasługą autorów jest nie tylko wybranie rysunków o dużej wartości artystycznej, ale także poznawczej, a przede wszystkim przeprowadzenie analizy ich przesłania. Zdaniem twórców książki najważniejszej różnicy pomiędzy narodem polskim a rosyjskim należy dopatrywać się w stosunku każdego z nich do indywidualizmu i kolektywizmu. Niezależnie od tego, jakimi słowami zostaną określone obydwie rzeczywistości: jako honor, duma, odwaga, czy z drugiej strony jako wspólnota lub kolektywizm, zawsze chodzi mniej więcej o to samo. Polacy utożsamiają się z kręgiem kulturowym, gdzie bardzo ważny pozostawał ideał osobistej rycerskości, który nakazywał ponad wszystko cenić Boga, Honor i Ojczyznę. Rosjanie z kolei walczyli i poświęcali się za Rodinu.

Książka powstała w ramach szerokiego projektu badawczego i z założenia ma się przyczynić do pozytywnego kształtowania relacji pomiędzy narodami polskim i rosyjskim. Dobór i układ materiałów ilustracyjnych z pewnością sprzyjają temu zamysłowi. Z perspektywy humorystycznej łatwiej zrozumieć i akceptować różnice miedzy nacjami. Dodatkowym walorem tej publikacji jest przywołanie zapomnianych już często, a niegdyś cenionych karykaturzystów, których nie brakowało nigdy po obu stronach i niezależnie od współczesnej percepcji kilkusetletnich prac ich poziom graficzny zadowala z pewnością każdego czytelnika.

 

Ks. Wojciech Prusowski